پرخاشگری‌های کوسه‌وار و سکوتِ فرسایشیِ لاک‌پشتی، دو روی یک سکه در تعارضات زناشویی است؛ چرخه‌ی مرگباری که ریشه در ناامنی‌های درونی دارد و بنیان عاطفی خانواده را تهدید می‌کند. عبور از این بحران، نیازمند توقف خشونت کلامی، شناخت نیازهای پنهان و بازگشت به گفتگوی سازنده است.
اختلاف‌نظر در زندگی مشترک امری گریزناپذیر است، اما آنچه سرنوشت یک رابطه را رقم می‌زند، شیوه‌ی مواجهه با این تعارضات است؛ جایی که ناآگاهی از مهارت‌های حل اختلاف، می‌تواند کانون گرم خانواده را به میدان جنگ یا برهوت سکوت تبدیل کند. در همین راستا، کارگاه کاربردی «الگوهای رفتاری همسران در حل اختلاف» با تدریس حجت‌الاسلام والمسلمین یوسف‌زاده ، با هدف واکاوی ریشه‌های روانی پرخاشگری و فرار، شناخت تله‌های ارتباطی و ارتقای مهارت‌های صلح درون خانواده برگزار شد؛ این مباحث راهگشا تقدیم مخاطبین ارجمند می‌گردد.
*مرور سبک اول: سبک دوری‌گزین (لاک‌پشت)
در جلسه گذشته، سبک بی‌تفاوت یا «دوری‌گزین» را بررسی کردیم؛ سبکی که شبیه به «لاک‌پشت» عمل می‌کند. فرد در مواجهه با تعارضات، به خاطر ترس و نگرانی و برای فرار از تنش‌های درونی، سریعاً در لاک خود فرو می‌رود. در این حالت، نه خواسته خودِ فرد اهمیت دارد (و پیگیر آن نمی‌شود) و نه خواسته طرف مقابل برایش مهم است؛ بلکه در یک حالتِ «بی‌خیالی» و «ولش کن، اهمیت ندارد» قرار می‌گیرد. به همین دلیل به این سبک، دوری‌گزین، فراری یا گریزپا می‌گوییم.
وقتی با این فرد صحبت می‌کنید، سکوت می‌کند؛ از او می‌پرسید: «خواسته‌ات چیست؟» سکوت می‌کند؛ می‌گویید: «خواسته طرف مقابل را می‌دانی؟» باز هم سکوت می‌کند. او از هرگونه بحث‌کردن می‌ترسد. مدل لاک‌پشتی برای طرف مقابل بسیار آزاردهنده است؛ خودِ فردِ لاک‌پشت نیز بسیار اذیت می‌شود و چالش‌های متعددی را تجربه می‌کند. مسئله اینجاست که طرفِ مقابلِ فردِ لاک‌پشتی، از احساس بی‌تفاوتی، بی‌انگیزگی و اینکه «من مهم نیستم، زندگی اهمیت ندارد و شرایط برای او مهم نیست» به‌شدت رنج می‌برد. فردِ لاک‌پشتی ناراحتی‌اش را با درون‌گرایی حل می‌کند، اما طرف مقابل با انگیزه‌های منفی مواجه می‌شود که مدام از خود می‌پرسد: «چرا او به من اهمیت نمی‌دهد و به من توجه نمی‌کند؟»
*سبک دوم: سبک رقابتی و تهاجمی (کوسه)
اما سبک دوم که دیگران را بسیار آزار می‌دهد، سبک کوسه یا سبک رقابتی و تهاجمی است؛ سبکی که در آن فرد می‌جنگد، بحث و جروبحث راه می‌اندازد، فریاد می‌زند، توهین و اهانت می‌کند، تیکه می‌اندازد، کنایه می‌زند و آزار می‌رساند. همه‌ی این رفتارها در سبک تهاجمی یا همان سبک کوسه‌وار وجود دارد.
برخلاف لاک‌پشت که در آن نه قاطعیت وجود دارد و نه همکاری در سبک کوسه، قاطعیت (توجه به خواسته خود و تلاش برای رسیدن به آن) بسیار بالاست، اما میزان همکاری و توجه به خواسته‌ها و نیازهای همسر بسیار پایین است. این ترکیب، یک حالتِ اعتراضی می‌سازد؛ ترکیبی که دائماً دنبال این است که حرفِ خود را به کرسی بنشاند.
چرا کسانی که سبک کوسه دارند، جروبحث می‌کنند، داد می‌زنند، پرخاشگری می‌کنند و می‌خواهند مسئله‌شان را به زور حل کنند؟
همان‌طور که گفته شد، مدل کوسه یک مدل پرخاشگرانه، اهانتی، تهاجمی و رقابتی است. رقابتی به این معنا که انگار همه‌چیز در میدانِ جنگ و بردن معنا می‌شود؛ فرد فکر می‌کند اگر در تعارض انعطافی به خرج دهد، یعنی باخته است. این ترس از «باختن» در مباحث، برای او بسیار پررنگ است.
به هر حال، این مدل، یک مدل حمله‌ای است. در این سبک، آسیب زیادی به طرف مقابل وارد می‌شود.
* ریشه‌های روانی و رفتاری سبک کوسه
همان‌طور که اشاره کردیم، در «جناب کوسه»، قاطعیت بالا و همکاری پایین است. کوسه‌ها دیدگاه صفر و یکی دارند و احساسات خود را پنهان می‌کنند. چه احساساتی را پنهان می‌کنند؟ احساس ناامنی و احساس ضعف؛ و این ضعف را می‌خواهند زیرِ نقابِ قدرت و فشار پنهان کنند. آن‌ها می‌خواهند با داد زدن، فریاد کشیدن، جروبحث کردن، اصرار و فشار آوردن، حرف خود را به کرسی بنشانند. این افراد برای اینکه حسِ قدرت و نفوذ را به دست آورند و ضعف‌های خود را بپوشانند، به کنترل‌گری شدیدی نیاز دارند؛ دوست دارند همه‌چیز بر اساس نظرِ آن‌ها اتفاق بیفتد.
در ظاهر می‌بینیم که صدای بلندی دارند، طعنه و کنایه زیادی می‌زنند و برچسب می‌زنند. البته ممکن است همیشه هم با داد و فریاد نباشد؛ گاهی «کوسه» ما سیاست‌مدارتر است! اما مسئله چیست؟ مسئله این است که او فقط دنبال خواسته‌ی خودش است. ممکن است بحث‌های طولانی، استدلال‌های فرسایشی، جروبحث‌های کش‌دار و دوتا-چهارتا کردن‌های ممتد داشته باشد و به ظاهر منطقی حرف بزند، اما این استدلال‌ها طولانی و مفصل است تا فقط حرف خودش را به کرسی بنشاند و هیچ‌جا کوتاه نمی‌آید.
او این‌گونه صحبت می‌کند چون فکر می‌کند در یک جنگ است: «یا در این جنگ باقی می‌مانم یا از بین می‌روم؛ اگر حرف من نشود، من نابود شده‌ام!» این افراد معتقدند: «در این خانه، حرف، حرفِ من است؛ اگر حرف من نشود، می‌جنگم تا آن را به کرسی بنشانم.»
مثلاً آقا می‌خواهد وسیله‌ای برای خانه بخرد، خانم می‌گوید: «این ماه این وسیله را نخریم، نیاز نیست، فلان چیز را داریم.» یا بالعکس، خانم چیزی می‌خواهد بخرد و آقا می‌گوید: «الان نمی‌توانیم بخریم، اقساط عقب‌افتاده داریم، اول آن‌ها را بدهیم.» در این‌گونه شرایط، فردی که دارای سبک کوسه (تهاجمی و رقابتی) است، احساس می‌کند اقتدار، جایگاه و شانش تهدید شده است و اگر حرفش به کرسی ننشیند، احترام، ارزش و جایگاهش از بین رفته است. در واقع، این‌گونه آدم‌ها هرگونه مخالفتی را مساوی با بی‌احترامی می‌دانند. شاید صریحاً نگویند، اما برداشت درونی‌شان این است که: «به من حمله شده و به من بی‌احترامی شده است!» و به همین دلیل، واکنش تندی نشان می‌دهند.
* نمودهای پرخاشگری و توجیه رفتارهای مخرب
انواع مختلف پرخاشگری از جمله کلامی، فیزیکی و ارتباطی را می‌توان از این آدم‌ها دید. صدایش بالا می‌رود، جملات مطلق به کار می‌برد و طرف مقابل را زیر سؤال می‌برد. او گاهی در اوج عصبانیت، رفتارش را توجیه می‌کند و می‌گوید: «حالا که دارم از خودم دفاع می‌کنم، پس به خودم اجازه می‌دهم هر طور که دوست دارم برخورد کنم و هر جور که بلدم بجنگم!» این افراد ممکن است بعداً پشیمان شوند؛ اما وقتی همسرش به او می‌گوید: «در دعوا این چه حرفی بود که به من زدی؟» در پاسخ می‌گوید: «مگر در دعوا حلوا خیرات می‌کنند؟! دعوا بود، یک چیزی گفتم دیگر!»
هدف برای آن‌ها وسیله را توجیه می‌کند. واقعاً چقدر خریدنِ فلان وسیله اهمیت داشت که به‌خاطرش شانِ همسر زیر سؤال برود، احترام‌ها از بین برود و پرده‌های حرمت دریده شود؟ در ظاهر، موضوعِ خریدنِ یک لیوان یا یک چیز ساده اهمیت چندانی ندارد، اما مشکل اینجاست که او مخالفتِ شما را یک تهدید برداشت می‌کند.
* احساس تهدید، فرافکنی و فرار از پذیرش مسئولیت
این تهدید چگونه شکل می‌گیرد؟ مثلاً آقا می‌گوید: «دوست دارم این را بخرم»، خانم می‌گوید: «نه». آقا می‌گوید: «دوست دارم برم فلان‌جا»، خانم می‌گوید: «نه». او این «نه» شنیدن را به این معنا ترجمه می‌کند که: «تو برای من ارزش قائل نیستی! نیاز من مهم نیست، خواسته‌ی من برایت اهمیتی ندارد و هیچ‌کس به من توجه نمی‌کند!»
گاهی نیز پرخاشگری از این جنس است که فرد فریاد می‌زند: «چرا به من توجه نمی‌کنی؟ چرا نیازهای من را برآورده نمی‌کنی؟ تو فقط خودت برایت مهم هستی!» اصطلاحاً دست پیش را می‌گیرد تا پس نیفتد؛ یعنی ایراد و کمبودِ خود را به طرف مقابل نسبت می‌دهد. او می‌گوید: «تو به من اهمیت نمی‌دهی، تو به من توجه نداری و نیازهای من برای تو مهم نیست!» در حالی که در واقعیت، نیازهای دیگران برای خودِ او مهم نیست.
او دست به فرافکنی می‌زند و تقصیرها را به گردنِ شما می‌اندازد؛ آن هم به روشِ حمله، تهاجم، زیر سؤال بردن و مقصر دانستنِ طرف مقابل: «تو همیشه همین کار را می‌کنی! یک بار شد من در این خانه چیزی بگویم و مخالفت نشود؟ جایگاهِ من در این زندگی کجاست؟ من اصلاً در این زندگی چه سهمی دارم؟»
*ایفای نقش قربانی و مظلوم‌نمایی در لباس حمله
شکلِ این رفتار در زندگی، اعتراضی، حمله‌ای و تهاجمی است؛ اما در ظاهر، گاهی شکایتی از یک ظلم یا یک آسیب به نظر می‌رسد. این «کوسه‌ها» بسیار اوقات نقش قربانی را ایفا می‌کنند: «من همیشه در زندگی بدبختم! هیچ‌کسی به من توجه نمی‌کند! ای وای، قلبم گرفت! چرا هیچ‌کسی من را دوست ندارد؟ من دیگر نمی‌توانم این زندگی را تحمل کنم... آقا نادری، فلانی برای همه مادر است، اما به ما که می‌رسد، مادرشوهر است! الهی به زمین گرم بخورد! همه‌ی مردم شوهر کردند، ما هم با شمر ازدواج کردیم!»
این وضعیت، همچنان همان اوضاع و احوالِ «کوسه» است؛ یعنی ناله کردن! گاهی «کوسه»ی ما با ناله کردن، شکایت کردن و حتی از موضع ضعف درآمدن، به طرف مقابل حمله می‌کند. (دست شما درد نکند... آگاه باشید که گاهی این‌طور صحبت می‌کنند... حتی گاهی خودشان را می‌زنند و می‌گویند: «اصلاً من بدم! همیشه تقصیر من است! تو درست می‌گویی، مقصر منم! ای خاک بر سر من که این زندگی، این شوهر یا این زن قسمتِ من شد!») آن‌ها در ظاهر خودشان را می‌زنند، اما عملاً به طرف مقابل حمله می‌کنند.
* چراییِ واکنش‌های افراطی و حس تهدید در سبک کوسه
چرا درکِ نیازِ یک فرد با سبک کوسه (تهاجمی و رقابتی) این‌قدر مهم است؟ او هرگونه مخالفت یا تفاوتِ عقیده‌ای را مساوی با بی‌احترامی، مساوی با باختن و مساوی با این می‌داند که اقتدارش زیر سؤال رفته است.
چون زنگِ خطرِ تهدید برای او فعال می‌شود، سیستم سمپاتیک بدن‌اش به کار می‌افتد؛ ضربان قلبش بالا می‌رود، ترشح آدرنالین افزایش می‌یابد و برای اینکه از خودش دفاع کند، شروع به حمله می‌کند!
خواهران و برادران! در سبک کوسه‌وار و تهاجمی، ما با یک ظاهرِ تند، خشن، عصبی و پرخاشگر روبه‌رو هستیم، اما در درون، با دنیایی پر از ناامنی مواجهیم. جهان‌بینیِ درونیِ آن‌ها صفر و یکی است؛ دنیا را میدان نبرد می‌بینند و با خود می‌گویند: «اگر نبرم و حرفِ من نشود، حتماً باخته‌ام! باختن یعنی له شده‌ام؛ یعنی دیگر هیچ جایگاه، اقتدار و شانی در این خانه و زندگی ندارم!» آن‌ها می‌خواهند با یک پوسته‌ی خشن و نقابِ پرخاشگر، ضعف‌های درونیِ خود را پنهان کنند.
در «لاک‌پشت» نیز چنین چیزی وجود داشت؛ آن‌ها هم برای پوشاندن ضعف‌های خود به لاکِ دفاعی می‌رفتند. بسیاری از افرادِ مهاجم، در درونِ خود احساس بی‌ارزشی و ضعف می‌کنند؛ به همین دلیل حمله می‌کنند و تحقیر می‌کنند تا به خودشان حمله نشود و تحقیر نگردند.
وقتی حس می‌کنید او دارد به شما حمله می‌کند، اگر شما هم دوباره با حرفش مخالفت کنید، شدتِ کار دو برابر می‌شود. دیده‌اید این افراد آرام‌آرام قدم‌به‌قدم صدایشان را بالا می‌برند؟ مثل موسیقی‌های سنتی که صدا آرام‌آرام اوج می‌گیرد!
*نمونه‌های عینی و ترس از دست دادن کنترل
نمونه‌ی بارز سبک کوسه را اگر یادتان باشد (البته آقایون سنشان می‌رسد، خانم‌ها بعید می‌دانم سنشان برسد چون همه خانم‌ها در ۱۸ سالگی متوقف می‌شوند و دیگر پیر نمی‌شوند! آقایون ادامه می‌دهند...) فیلم پدرسالار است. آن پدر، نماد بارز یک «کوسه» بود: «حرف، حرفِ من است! هرکسی هم مخالفت کند، یعنی جایگاهِ من را زیر سؤال برده است!»
دیده‌اید این کوسه‌ها با بچه‌ها چطور برخورد می‌کنند؟ «ما جلوی بابامون جرات نداشتیم پامون رو دراز کنیم! جرأت نداشتیم حرف بزنیم!» بروید ببینید مادربزرگ‌های قدیمی چطور بودند؛ آیا جرأت داشتند با شوهرشان چنین حرفی بزنند؟
اما درونِ این افراد، در لحظات آرامش، لطافت و شکنندگیِ خاصی را می‌بینید. آن‌ها چون از درون حسِ ارزشمندی ندارند، برای اینکه احساس ارزشمندی پیدا کنند، نیاز دارند دیگران را کنترل کنند. همه‌چیز را تحت کنترل می‌خواهند و در مقابل دیگران می‌ایستند، چون فکر می‌کنند مخالفت مساوی با از دست دادن کنترل زندگی است: «اگر کسی با من مخالفت کرد، یعنی کنترل زندگی از دستم رفت!»
انگار فرمانِ زندگی دستِ خودش است و اگر همسرش کنارش نشسته و در مسیر می‌گوید: «بپیچ اینور!» او این‌طور برداشت می‌کند که: «فرمان را از دستِ من گرفتی و می‌خواهی ما را به چپ بفرتی؛ کنترل زندگی از دستم در رفت!»
این درونِ آشفته و ناامن باعث می‌شود که این افراد در لحظاتِ تعارض، به شدت از نظر هیجانی به هم بریزند و رفتار کاملاً غیرمنطقی از خود بروز دهند.
مقاومت در برابر استدلال و اصطلاحات طنزگونه
هرچه هم برای این افراد توضیح می‌دهید، متوجه نمی‌شوند! ما ترک‌ها اصطلاحی داریم و می‌گوییم: «گالون‌دیر»؛ یعنی مغزش قطور است و هیچ حرفی در آن نفوذ نمی‌کند. گالون یعنی کلفت؛ انگار دور مغزش یک دیواره‌ی کلفت وجود دارد. هرچقدر می‌گویید: «بابا دو دو تا چهار تا! من اصلاً قصد بدی نداشتم، اینجا نزدیک‌تر است»، ول نمی‌کند و قبول نمی‌کند.
یا یک ضرب‌المثل ترکی دیگر داریم که می‌گوییم: «گام‌آج گالاسان یانایانا»؛ هرکس این را سه بار درست بگوید، یعنی استعداد ترکی یاد گرفتن را دارد! معنایش این است: «طوری نفهمم که بسوزی و بسازی!» آقا می‌تواند از این هم به عنوان یک ورد استفاده کند .
علمی‌اش کرده‌اند و می‌گویند کورتکس کلفتی دارد؛ یعنی مطلب اصلاً به مغزش نمی‌رود! می‌گویند گردویی که دکمه است؛ یعنی به هیچ وجه نمی‌شود مغزش را درآورد!
این افراد وقتی وارد جروبحث می‌شوند، آدم دیگری می‌شوند. در ایام عادی شاید خیلی آرام باشند، حرفتان را گوش بدهند و همراهی هم بکنند؛ اما اگر کمی با آن‌ها بجنگید، بحث کنید یا مخالفت کنید و بگویید: «بابا، نظرِ تو اگر این‌هم بشود بهتر است»، می‌بینید آن رویِ آن‌ها بالا می‌آید! خودشان هم می‌گویند: «آن رویِ من را بالا نیار!»
* زرادخانه‌ی جنگیِ کوسه: رونمایی از موشک‌های تسلیحاتی!
این افراد وقتی احساس تهدید می‌کنند، زرادخانه‌ی جنگیِ خود را فعال می‌کنند و موشک‌های خیبر، فتاح و شهاب را به سمت شما شلیک می‌کنند!
۱. موشک خیبرشکن (محکمه‌ی احساسی و فاکتور گذشته):
اولین سلاحشان این است که یک محکمه راه می‌اندازند؛ البته نه یک دادگاه عادلانه، بلکه یک محکمه‌ی احساسی با کلی جملات مطلق! اتفاقی که ده سال پیش افتاده را می‌آورد جلو: «چشمت فلان کار را کرد، بابات آن حرف را زد، تو فلان کار را کردی! می‌خواستیم ماشین بگیریم مخالفت کردی، می‌خواستیم خانه بخریم آن‌طوری شد، بچه‌مان به دنیا آمد بچه‌ها را طوری تربیت کردی که جلوی بابایشان ایستادند! احترام من را جلو بچه‌ها شکستی و به من احترام نگذاشتی!» به خاطر یک مسئله‌ی ساده، تمام مسائل از اول ازدواج تا الان را لیست و فاکتور می‌کند جلویتان! چرا؟ برای اینکه شما را دچار عذاب وجدان کند و تسلیم سازد. این‌قدر شلیک می‌کند تا طرف مقابل کم بیاورد.
۲. موشک فتاح (حمله به شخصیت):
اگر این‌ها جواب نداد، «فتاح» را شلیک می‌کند که همان حمله به شخصیت است: «تو همیشه همین‌طوری! تو نمی‌فهمی! تو اصلاً ذهنت کار نمی‌کند! تو در جامعه نیستی، عقب‌افتاده‌ای! چقدر تو پرتوقعی! تو اگر فقط دنبال زندگی خودت بودی، چرا ازدواج کردی؟» به شخصیت طرف مقابل حمله می‌کند: «تو بی‌عرضه‌ای، بی‌شخصیتی، بی‌ادبی، زندگی را نمی‌فهمی، تو بچه‌ای!» و.... (شروع می‌کنند پدر و مادر و جد و آباد همدیگر را مورد عنایت قرار دادن و برایشان صلوات فرستادن)
اگر هر دو نفر «کوسه» شوند که یا ابوالفضل! اوضاع واقعاً قیامت می‌شود؛ یکی از اینور شلیک می‌کند و یکی از آن‌ور!
۳. موشک شهاب ۳ (نیش‌های زهرآگین و طعنه):
سومین موشک، نیش‌های زهرآگین است. آقا می‌سوزاند! طعنه می‌زند، کنایه می‌زند و تمسخر می‌کند: «آی‌کیو! آی‌کیو! تو چه می‌فهمی؟ اصلاً به من بگو ببینم آی‌کیوت چند است؟ اصلاً من ماندم بابا و ننت تو را چطور تربیت کردند، نابغه! آفرین، باز هم نابغه نظر داد!»
آسیبِ این نیش و کنایه از موشک خیبرشکن و فتاح هم بیشتر است. زبان نیست، نیشِ مار کبراست! زهرآگین است؛ طوری می‌زند که آدم از نوک انگشت تا موهای سرش می‌سوزد!
۴. موشک سجیل (پرخاشگری آشکار، تخریب و تهدید به جدایی):
اگر این‌ها هم جواب نداد، حمله‌های آشکار شروع می‌شود؛ موشک «سجیل»! شروع می‌کند به داد و فریاد کردن، در را به هم کوبیدن، با لگد زدن به میز، یا کوبیدن گوشی به زمین و شکستن آن.
یک‌بار بنده خدایی تعریف می‌کرد دعواشان شده بود و گوشیِ آیفونِ گران‌قیمتِ طرف را شکسته بود! کوسه‌ی ما گوشی را برداشته بود خرد کرده بود! بنده خدا می‌گفت: «خب گوشی را می‌دادی به من، چرا این کار را کردی؟» دیگر انگار کنترلش را کاملاً از دست می‌دهد و تهدید به جدایی می‌کند: «اصلاً من از این زندگی می‌روم! طلاق بگیریم بهتر است! من اگر یک قران دیگر در این زندگی خرج کنم...» در نهایت، انواع حمله‌های آشکار را از او می‌بینیم.
هزینه‌های سنگین پیروزی در تعارض: از دست رفتن امنیت و اقتدار
باید از خودمان بپرسیم: آیا شخصیت انسان خرد شود بهتر است، یا اینکه با یک مذاکره‌ی عاقلانه اختلافمان را حل کنیم؟ کدام رفتار واقعاً تهدیدکننده‌ی اقتدار است؟ داد زدن، برچسب زدن و توهین کردن اقتدار را می‌شکند یا اینکه به نیاز همسرم توجه کنم، هم خواسته‌ی او و هم خواسته‌ی من دیده شود و به تفاهم برسیم؟
این «خودگویی‌ها» و نشستن و خلوت کردن با خود بسیار کمک‌کننده است. تو که در دعوا نگران باختنی، اصلاً حواست هست چه چیزهایی را این وسط باخته‌ای؟! دومین و سومین چیزی که از دست رفته، امنیت خانواده است. هیچ‌کس در کنار یک «کوسه» احساس امنیت نمی‌کند؛ اطرافیان یاد می‌گیرند دروغ بگویند، بپیچانند و حرفهای دلشان را به شما نزنند. امنیت از بین می‌رود؛ طرف مقابل می‌خواهد یک کلمه با شما حرف بزند، هزار بار با خودش بالا و پایین می‌کند که: «خدایا بگویم یا نگویم؟ عصبانی نشود؟ قاطی نکند؟»
بنابراین بسیار مهم است که اول خودمان را ارزیابی و تحلیل کنیم. اگر در رابطه چنین رفتاری داریم، ببینیم چه آسیبی به بار می‌آوریم؛ این سبک نه تنها به همسر و فرزندان، بلکه مستقیماً به خودِ ما، جایگاه و اعتبارمان آسیب می‌زند.
*کوسه‌ی محافظ و تفاوت قاطعیت محترمانه با تخریب
البته انسان می‌تواند یک «کوسه‌ی محافظ» باشد؛ یعنی رقابت، قاطعیت، ابراز وجود و جرأتمندی‌اش در برابر دشمن یا کسانی باشد که قصد نقض مرزها و خطوط قرمز خانواده‌اش را دارند. اگر کسی امنیت خانواده، همسر یا فرزند را تهدید کند، آنجا باید با قاطعیتِ صددرصدی و مقتدرانه از خانواده پاسداری کرد؛ آنجا باید نماد اقتدار و «قوّام» بود و از کیان خانواده دفاع کرد.
همچنین، «قاطعیت محترمانه» جایی کاربرد دارد که خدای‌ناکرده همسر در حال عبور از خطوط قرمز، حرکت به سمت اعتیاد، مخفی‌کاری یا پیمان‌شکنی است. این مفاهیم البته در سبک «جغد» یا «هدهد» بیشتر تشریح خواهد شد. قاطعیت محترمانه یعنی بدانیم ترمز دستی را کجا بکشیم؛ اگر در بحث پیروز شوم اما غرور همسرم را بشکنم، واقعاً برنده شده‌ام؟! ما باید حمله به شخصیت همسر و اطرافیان را با تعمیم‌های افراطی («تو همیشه بی‌مسئولیتی»، «تو همیشه بی‌توجهی») متوقف کنیم و به جای حمله به هویت، بر اصلاح رفتار متمرکز شویم و نقد محترمانه را یاد بگیریم.
*مقایسه‌ی تحلیلی: کوسه در برابر لاک‌پشت
ببینید شما در کدام جبهه‌اید:
کوسه می‌گوید: «فقط حرف، حرف من است؛ وگرنه جنگ به پا می‌کنم!»
لاک‌پشت می‌گوید: «اگر نبینم، پشت کنم و هیچ‌چیز برایم مهم نباشد، مشکلی پیش نمی‌آید و خودم را حفظ می‌کنم.»
شاخصه سبک کوسه (تهاجمی/رقابتی) سبک لاک‌پشت (دوری‌گزین/اجتنابی)
بزرگ‌ترین ترس: از دست دادن کنترل و احساس حقارت تنش، دعوا و بمباران حسی
آدمی که داد می‌زند و پرخاشگری می‌کند، در حقیقت یک آدم ناکام است که نیاز به استقلال، هویت و جایگاهش ارضا نشده؛ هرچند احساس تهدیدی که می‌کند کاذب باشد. از قدیم گفته‌اند: «مارگزیده از ریسمان سیاه و سفید می‌ترسد.» این احساس خطر به دلیل الگوهای ناقص والدین یا آسیب‌های روانی گذشته در او شکل گرفته است. لاک‌پشت هم به دنبال آرامش است، هرچند به غلط تصور می‌کند هر گفتگویی آرامش را از بین می‌برد.
راهکار تعامل هوشمندانه: تغذیه‌ی نیازهای پنهان
برای تعامل با این دو تیپ شخصیتی، کلید اصلی «توجه به نیازهای عمیق» پیش از بروز تعارض است:
اگر همسر شما لاک‌پشتی است: او تشنه‌ی آرامش است. پیش از گفتگو، تنش و فشار روانی را از او بگیرید؛ به او بگویید: «می‌خواهیم فقط یک گفتگوی ساده داشته باشیم؛ نگران نباش، اتفاق خاصی نیفتاده، من تو و زندگی‌مان را دوست دارم و فقط می‌خواهیم درباره‌ی یک موضوع با هم مشورت کنیم.»
اگر همسر شما کوسه‌وار است: او نگران اقتدار و ارزشمندی خویش است. قبل از بیان مخالفت، به او اعتبار و عزت بدهید: «نظرت همیشه برای من بسیار مهم و راهگشاست؛ تو تکیه‌گاه این خانواده‌ای، اما اجازه بده یک زاویه‌ی دیگر از این موضوع را هم با هم بررسی کنیم.»
با این روش، چراغ قرمز خطر را در ذهن او خاموش می‌کنید تا نیازی به حمله یا گریز نبیند. البته این الگوها از دوران کودکی شکل گرفته‌اند و اصلاح آن‌ها زمان‌بر است؛ نباید انتظار معجزه و تغییر یک‌شبه داشت.
* چرخه معیوب و ویرانگر «کوسه – لاک‌پشت»
اگر کوسه‌ها سبک خود را تعدیل نکنند، به مرور زمان طرف مقابل را به یک «لاک‌پشت» کامل تبدیل می‌کنند و این چرخه به شکلی فرسایشی تشدید می‌شود:
۱. لاک‌پشت برای حفاظت از خود، دیواره‌ی دفاعی‌اش را ضخیم‌تر کرده و سکوت می‌کند.
۲. کوسه این سکوت و بی‌تفاوتی را بی‌احترامی و زیر سؤال رفتن جایگاه خود برداشت می‌کند و احساس تهدیدش بالا می‌رود.
۳. در واکنش، کوسه حملات، فریادها و جروبحث را شدیدتر می‌کند.
۴. لاک‌پشت با مشاهده‌ی این حملات، تنش بیشتری احساس کرده و عمیق‌تر در لاک انزوا فرو می‌رود.
رفتار کوسه برای لاک‌پشت منشأ وحشت و اضطراب است و رفتار لاک‌پشت برای کوسه احساس بی‌ارزشی و خطر ایجاد می‌کند. تداوم این چرخه‌ی مخرب در بلندمدت، پیوند عاطفی میان زوجین را قطع کرده و مستقیماً به طلاق عاطفی منتهی می‌شود.
پیامدهای چرخه «تعقیب و گریز» و پیش‌بینی طلاق
بسیاری از مراجعان می‌آیند و می‌گویند: «حاج‌آقا! ما دو کلمه هم نمی‌توانیم با هم حرف بزنیم؛ یک‌بار نشد بنشینیم صحبت کنیم و کارمان به دعوا نکشد!» این عبارات، کلیدواژه‌های روابطی است که در آن سبک «کوسه» و «لاک‌پشت» در برابر هم قرار گرفته‌اند.
در این الگو که در روان‌شناسی به آن چرخه تعقیب و گریز (Pursuer-Distancer) می‌گویند، تعارضات فرسایشی شدیدی شکل می‌گیرد:
طرفِ لاک‌پشتی (اجتنابی): دچار انباشت رنج، احساس سرخوردگی عمیق و سطح تنش روانی بسیار بالا می‌شود و در نهایت دست به طلاق عاطفی می‌زند.
طرفِ کوسه‌وار (تهاجمی): از سکوت و بی‌تفاوتی همسرش، احساس حقارت شدید، بی‌جایگاهی و از بین رفتن امنیت عاطفی پیدا می‌کند؛ این احساس کینه‌های کهنه می‌سازد و به فاصله‌گیری عاطفی و انفجارهای خشم دوره‌ای منجر می‌شود.
در مشاوره‌های پیش از طلاق، یکی از قوی‌ترین پیش‌بینی‌کننده‌های جدایی قطعی همین است: جایی که الگوی یکی از زوجین «تهاجمی و رقابتی» و الگوی دیگری «اجتنابی و دوری‌گزین» است. این چرخه، موجودی حساب عاطفی زوجین را صفر کرده و رابطه را به سمت فروپاشی کامل می‌برد.
بازنمایی سبک‌ها در سینما و فرهنگ عامه
اگر بخواهیم در سینما برای این الگوها مصداق بیاوریم:
الگوی کوسه – کوسه:
فیلم *«آتش‌بس ۱»(با بازی محمدرضا گلزار و مهناز افشار) نمونه بارز تقابل دو کوسه است؛ جایی که هر دو طرف مدام با تحقیر، توهین و تهاجم به یکدیگر حمله می‌کنند و هیچ‌کدام کوتاه نمی‌آیند.
الگوی کوسه – لاک‌پشت:
در سریال قدیمی «پدر سالار»، کاراکتر اسدالله‌خان سبک کاملاً کوسه‌وار و تحکمی دارد و سایر اعضای خانواده عمدتاً در لاک خود فرو می‌روند.
همچنین در فیلم «جدایی نادر از سیمین»، سیمین رویکرد اجتنابی دارد و به دنبال فرار و مهاجرت برای خلاصی از تنش است، در حالی که نادر رویکردی تهاجمی و مقابله‌ای دارد. یا کاراکتر حجت (با بازی شهاب حسینی) در همان فیلم، نمونه بارز یک سبک کوسه‌ایِ کنترل‌گر و خشمگین است؛ هرچند همسرش راضیه الگوی «خاله خرسه» (فداکاری افراطی و آسیب‌زا) دارد که در وبینار بعد به آن خواهیم پرداخت.
«نه به خشونت علیه کوسه‌ها!»: نگاهی انسانی به ریشه‌های خشم
یکی از مخاطبان نکته بسیار ظریفی نوشت: «نه به خشونت علیه کوسه‌ها!» این سخن بسیار عمیق است. واقعیت این است که کوسه‌ها نیز درون خود روانی پر از زخم و هراس دارند. فردی که پرخاشگری می‌کند، در نگاه عموم صرفاً «بددهن»، «بی‌اعصاب»، «فحاش» و «بی‌اخلاق» برچسب می‌خورد؛ اما کمتر کسی متوجه است که این تهاجم، در واقع یک سازوکار دفاعیِ ناکارآمد است که فرد ناخودآگاه برای محافظت از هویت شکننده و آسیب‌دیده‌اش پشت آن سنگر گرفته است؛ به قول دیالوگ معروف حامد بهداد: «ولو به غلط!» او می‌خواهد خودش را حفظ کند، هرچند مسیر ویرانگری را انتخاب کرده باشد.
بنابراین، این افراد نیز قربانی زخم‌های کهنه، محرومیت‌های روانی و احساس ناامنی درونی‌اند. وقتی این زخم‌ها درک نشود، در چرخه‌ای می‌افتند که هم خودشان را سرزنش می‌کنند و هم از سوی دیگران طرد و محکوم می‌شوند.
زندگی زیر یک سقف با چنین الگویی قطعاً فرساینده و توأم با ناامنی عاطفی است؛ اما درمان و برون‌رفت از این بن‌بست، ورود به سبک هدهد (مذاکره، درایت و حل تعارض عاقلانه) است که در جلسات آینده ابعاد آن را به تفصیل شرح خواهیم داد.
* مدارا، بازآموزی الگوها و اهمیت امنیت روانی برای زنان
رفتار آگاهانه و مدارای صبورانه در طول زمان می‌تواند به تدریج الگوی رفتاری جدیدی به «کوسه»، «لاک‌پشت»، «روباه» و «خاله خرسه» بیاموزد.
باید توجه داشت که امنیت عاطفی و روانی برای زنان نقشی حیاتی دارد. در پژوهشی کوچک از جمعی از دختران و دانشجویان دهه هشتادی پرسیدم: «تصور شما از مفهوم خداوند چیست؟» پاسخ غالب آنان چنین بود: «حامی، تکیه‌گاه و لنگرگاه امن». این نیاز فطری و روانی دقیقاً به رابطه با همسر نیز سرایت می‌کند؛ زنی که همسرش را مظهر «قوّامیت»، امانت‌داری و تکیه‌گاهی امن بداند، در آرامش زیست می‌کند. در روان‌شناسی و در نظریه سلسله‌مراتب نیازهای مازلو نیز نیاز به امنیت جایگاه بنیادینی دارد و پس از نیازهای فیزیولوژیک قرار می‌گیرد؛ هرچند احساس ارضای نیازهای زیستی هم در عمق خود به ایجاد حس امنیت پیوند خورده است.
*توصیه‌ای مهم درباره ادبیات آموزش: پرهیز از برچسب‌زنی حیوانی!
گاهی مخاطبان می‌پرسند: «آیا این الگوها را مستقیماً به همسرمان آموزش دهیم؟»
پاسخ مثبت است، اما با یک شرط بسیار مهم: **هرگز از نام حیوانات به عنوان برچسب علیه همسرتان استفاده نکنید!
اگر در مشاجره یا حتی در زمان آرامش به همسرتان بگویید: «تو کوسه‌ای!» یا «مثل لاک‌پشت فرار می‌کنی!»، دقیقاً زنگ خطر و احساس تهدید را در او فعال کرده‌اید و به جای حل مشکل، جبهه‌گیری و پرخاش تازه‌ای آغاز می‌شود.
به جای این نمادها، از اصطلاحات توصیفی و خنثی استفاده کنید؛ بگویید: «سبک‌های مختلفی در حل تعارض وجود دارد؛ مثلاً سبک رقابتی/تهاجمی، یا سبک اجتنابی/دوری‌گزین. بیا بررسی کنیم ببینیم رفتارهای ما در تنش‌ها بیشتر شبیه کدام الگوست؟» این شیوه گفتگو همدلانه و بدون ترور شخصیت خواهد بود.
* تحلیل روان‌شناختی کاراکترهای تاریخی و سینمایی
در خلال کارگاه، همراهان به نمونه‌های نمایشی جالبی اشاره کردند:
سریال مختارنامه: همسر اول مختار (عمره) الگوهای مقابله‌ای و پرخاشگرانه مشابه سبک کوسه را در موقعیت‌هایی بازنمایی می‌کند و جناب مختار گاه در مواجهه با او رویکردی لاک‌پشتی (سکوت و گذر کردن) در پیش می‌گیرد؛ در حالی که همسر دوم مختار الگویی خردورز، میانجی‌گر و نزدیک به «هدهد» دارد و گاه نقشی صلح‌جویانه (کبوتر صلح) ایفا می‌کند. مادر مختار (دومة الحسناء) نیز بارزترین نماد خردورزی، تدبیر و مدیریت عاقلانه تعارضات است.
شخصیت یانگوم: عمده داستان این سریال در دوران تجرد و فضاهای تعاملی درباری گذشته و در مقاطع حل بحران‌ها بیشترین قرابت را با سبک «هدهد» (تدبیر، جرأتمندی محترمانه و حل مسئله) دارد.
شخصیت مرادبیگ و خاله خاور (روزی روزگاری): نمونه‌ای موفق از تغییر و مهار رفتارهای تند و تهاجمی به وسیله آرامش، اقتدار درونی و مدارای هوشمندانه زنانه.
*ریشه‌های تغییر رفتار: خُلق و خو، مزاج و رویکرد چندعاملی (Multi-Factorial)
برخی مراجعان گلایه دارند که:
«همسرم در گذشته این‌گونه نبود، اما به تازگی بسیار پرخاشگر و کوسه‌وار شده است؛ آیا علت می‌تواند تغییرات بدنی یا مزاجی باشد؟»
در تحلیل این تغییرات نباید اسیر نگاه تک‌عاملی شد. هرچند تغییرات هورمونی، خستگی فیزیولوژیک یا غلبه مزاج‌ها در طب سنتی می‌تواند بستر تحریک‌پذیری یا گوشه‌گیری را تقویت کند، اما اختلال در شیوه حل تعارض پدیده‌ای چندعاملی (Multi-Factorial) است:
1. ممکن است این سبک ناشی از رفتار غیرمستقیم طرف مقابل باشد؛ همسری که با سیاست، کنایه و آسیب‌های پنهان به روح شریکش نیش زده و او را به موضع دفاع تهاجمی رسانده است.
2. اگر رفتار پرخاشگرانه تنها معطوف به درون منزل است و فرد در اجتماع با دیگران صبور و آرام است، ریشه را باید در پویایی رابطه زناشویی و ناکامی نیازهای عاطفی جستجو کرد، نه عوامل صرفاً بدنی.
بنابراین، ضمن احترام به ملاحظات فیزیولوژیک، حل بنیادین این مسئله به آموزش مهارت‌های شناختی، رفتاری و ارتباطی بازمی‌گردد.
جمع‌بندی: شیوه برخورد با سبک کوسه و پاسخ به مخاطبان
به عنوان مرور و جمع‌بندی اصول تعامل با فردی که الگوی کوسه‌ای دارد:
۱. شناسایی ریشه ناامنی:
داد و فریاد او ناشی از احساس تزلزل در اقتدار و ارزشمندی است.
۲. اعطای اعتبار پیش از تعارض:
قبل از مطرح کردن اختلاف نظر، نیاز به احترام و جایگاه او را با جملات صریح، صادقانه و تأییدکننده تأمین کنید.
۳. تفاوت قاطعیت با کوسه‌وار بودن:
قاطعیت و جذبه مردانه یا زنانه هرگز به معنای توهین و داد زدن نیست؛ سبک «هدهد» دارای قاطعیت محترمانه است، بدون آنکه حریم طرف مقابل را لگدمال کند.
۴. تعامل با مدیران و غریبه‌های کوسه‌وار:
در محیط کار یا بستگان دور، مؤثرترین راهکار «مهارت مرزگذاری شفاف و محترمانه» است تا حریم‌های حرفهای و شخصی مصون بماند.
نظر شما